Leptospirosis cause Symptoms And Treatment : पावसाळ्याच्या ऋतूमध्ये पाऊस, पावसात जमा होणार पाणी, आजूबाजूच सांडपाणी हे पुणे मुंबई छत्रपती संभाजीनगर नागपूर तसेच इतर तत्सम मोठ्या शहरांच्या आरोग्यावर परिणाम करत. अशातच आपल्याला कधी पावसात भिजायला आवडतं किंवा मजबुरी म्हणून पावसात भिजवावे लागत. अशा वातावरणात जंतू हे मोठ्या प्रमाणावर तयार होतात आणि मग त्याचा प्रसार वेगवेगळ्या माध्यमातून होतो.
Table of Contents
साथीचे आजार, प्लेग, डेंग्यू ,मलेरिया, साथीचे ज्वर याशिवाय ही मोठ्या शहरांमध्ये लेप्टो म्हणजेच लेप्टोस्पायरोसिस हा एक खूप मोठा साथी सारखा पसरणारा आजार आहे ज्यामुळे तुमच्या आरोग्यावर खूप मोठा परिणाम होतो, यातून तुमचा वेळ वाया जातो , तुमच्या कामावर परिणाम होतो, आणि उपचारासाठी आर्थिक नुकसान होतं वेळप्रसंगी काही लोकांसाठी तो जीव घेणा देखील ठरू शकतो. या पसरणाऱ्या आजाराची माहिती असल्यास आपण योग्य उपचार पद्धती अवलंबून होणाऱ्या नुकसानी पासून वाचू शकतो आणि पावसाळ्यामध्ये आपलं एक आरोग्यपूर्ण आयुष्य घालवू शकतो.उपलब्ध वैद्यकीय संदर्भाच्या आधारे याबाबत माहिती करून घेऊया,
लेप्टोस्पायरोसिस (Leptospirosis) – शहरी पूराचा ताप
हा एक बॅक्टेरियल संसर्ग आहे, जो Leptospira नावाच्या जंतूमुळे होतो.हा जंतू प्रामुख्याने उंदरांच्या लघवीतून (Rat urine) पसरतो. आपल्या आजूबाजूला प्राणी अथवा मानवी लघवी मिसळलेले साचलेले पाणी (stagnant water) , रस्त्यावर किंवा गटारात साचलेल्या पाण्यात राहतो आणि त्यातून हा जंतू जिवंत राहतो.पायावरील जखम, खरचटलेले भाग किंवा पायाच्या बोटांमधील त्वचा यांद्वारे हा जंतू शरीरात प्रवेश करतो.
लेप्टोस्पायरोसिस ही जगभरातील, विशेषतः उष्णकटिबंधीय आणि उपोष्णकटिबंधीय भागांमध्ये आढळणारी एक गंभीर आरोग्य समस्या (health problem) आहे.हा रोग लेप्टोस्पायरा नावाच्या जीवाणूंमुळे होतो.हे जीवाणू सामान्यत: संक्रमित प्राण्यांच्या मूत्रामधून दूषित झालेल्या पाणी आणि मातीमध्ये आढळतात.
१. Leptospira जंतूची वैशिष्ट्ये
स्पायरल आकाराचा लेप्टोस्पायरोसिस virus
●हा जंतू स्पायरल आकाराचा (Spiral-shaped bacterium) असतो, त्यामुळे तो पाण्यात बराच काळ जिवंत राहू शकतो.
● प्रामुख्याने हा जंतू उंदरांच्या लघवीतून तो बाहेर पडतो आणि ओलसर, साचलेल्या पाण्यात काही दिवसांपासून ते काही आठवडे टिकू शकतो.
२. या जंतूचा माणसाला संसर्ग कसा होतो?
● तुमच्या त्वचेवरील जखमा, खरचटलेली जागा किंवा मऊ भाग (जसे पायाच्या बोटांमधील त्वचा) – हा शरीरात येण्याचा मुख्य मार्ग आहे.
●डोळे, नाक किंवा तोंडाच्या श्लेष्मल झिल्ली (Mucous membranes) यांचा आशा पाण्याची संपर्क आला– थेट पाण्याच्या संपर्कातून प्रवेश करतो.
● शेतकऱ्यांना ग्रामीण भागात हा आजार शेतातील साचलेल्या पाण्यातून होतो, तर शहरांमध्ये रस्त्यावरील साचलेल्या पाण्यातून होतो.
३. Leptospirosis या आजाराचे वेगवेगळे प्रकार
लेप्टोस्पायरोसिस दोन स्वरूपात दिसतो:
1. हलका (Mild form) – फक्त ताप, अंगदुखी, डोळे लाल होणे – ७-१० दिवसांत बरा होतो.
2. गंभीर (Severe form / Weil’s Disease) – यकृत (लिव्हर), मूत्रपिंड (किडनी), फुफ्फुसे (lungs) यांवर परिणाम करतो. मृत्यूदर ५–१५% पर्यंत जाऊ शकतो.
शहरांमध्ये धोका जास्त का?
● शहरात असलेली निकृष्ट ड्रेनेज व्यवस्था – पाणी वाहून न जाता तसंच साचतं.
●रस्त्यांवर पाणी साठणं – पावसाळ्यात खड्डे व नाले पाण्याने भरलेले असतात.
●झोपडपट्ट्या व बांधकाम साईट्स – इथे उंदरांची वस्ती मोठ्या प्रमाणात असते.
●पादत्राणे न वापरणे – बूट/चप्पल न घालता पाण्यातून चालणे.
●ग्रामीण भागात पाणी बहुधा वाहून जाते, पण शहरांत ते साचते, आणि तिथे Leptospira वाढतो.
लेप्टोस्पायरोसिसचा कोणत्या लोकांना धोका जास्त?
●पावसाळ्यात स्लम एरियात राहणारे लोक.
●बांधकाम मजूर आणि कामगार, त्यांच्या कामाच्या आजूबाजूला साचलेलं पाणी खूप असतं.
●ड्रेनेज साफ करणारे कामगार (Sewage workers)
●पावसात खेळणारी लहान मुले (पाय अनवाणी भिजतात)
●पाळीव प्राण्यांशी सतत संपर्कात राहणारे लोक
लागण ओळखण्यासाठी सुरुवातीची लक्षणे (१–३ दिवसांत):
1.हळुहळु ताप येतो व अंग जड पडुन दुखायला लागत आणि खुप सारा थकवा जानवायला लागत.
2. सतत डोकेदुखी जाणवायला लागते.
3. अंगातील ताप , जडपडलेल अंग यामुळे डोळे लालसर (Conjunctival suffusion) होणे
4. तुम्हाला खाललेल पचन कठीण जात, उलटी व पोटदुखी चा त्रास जाणवतो.
लेप्टोस्पायरोसिसच्या उद्भवणाऱ्या आजाराची गंभीर लक्षणे (३–५ दिवसांत):
*डोळे व त्वचा पिवळी पडणे (Jaundice)
*लघवी कमी होणे किंवा बंद होणे (Acute Kidney Injury)
*श्वास घेण्यास त्रास (Respiratory Distress)
*मानसिक गोंधळ, रक्तस्त्राव (Weil’s Disease)
या टप्प्यावर असे लक्षण दिसल्यास रुग्णाला तातडीने ICU मध्ये दाखल करणे आवश्यक असते.
लेप्टोस्पायरोसिसच निदान (Diagnosis) कसं होतं?
1.PCR (Polymerase Chain Reaction) – जंतूचा DNA शोधणारी तपासणी.
2.IgM ELISA – संसर्गावरील प्रतिपिंडे (Antibodies) तपासते.
3.MAT (Microscopic Agglutination Test) – जुनी पण विश्वसनीय पद्धत
या आजारावर उपलब्ध असलेले उपचार (Treatment)
अ.अँटिबायोटिक्स : Doxycycline किंवा Penicillin G यांचा वापर डॉक्टर रुग्णाच्या लक्षणांचं स्वरूप आणि त्याची सध्याची परिस्थिती हे बघूनच करतात.
ब.या आजाराची बाधा झालेल्या व्यक्तीस वरवेळेवर उपचार सुरू केल्यास रुग्ण ७–१० दिवसांत पूर्ण बरा होतो.
Leptospirosis साठी लसीकरण (Vaccination) आहे काय ?
● सध्या या जंतूच्या प्रसारावरती नियंत्रण आणण्यासाठी काही देशांमध्ये (जसे क्यूबा, फ्रान्स, चीन) Leptospirosis साठी लस उपलब्ध आहे.
● भारतात सध्या सार्वत्रिक लसीकरण उपलब्ध नाही, पण जोखमीच्या गटातील लोकांसाठी (उदा. मजूर, ड्रेनेज कामगार) काही ठिकाणी ती वापरली जाते.
लागण झालेल्या व्यक्तीस कधी हॉस्पिटलमध्ये दाखल करावे?
●जेव्हा एखाद्या व्यक्तीची लघवी पूर्णपणे थांबते.
● हा जंतू शरीरात प्रवेश केल्यानंतर विनाकारण आशा मानसिक गोंधळ नेहमीपेक्षा जास्त व्हायला लागतो.
● अचानकपणे अशा व्यक्तींना श्वसनात अडचण होते/ शरीरामधील ऑक्सिजन कमी झाल्यानंतर.
● अचानक जास्तीचा रक्तस्त्राव होत असेल आणि तुमच्या शरीरातील प्लेटलेट्स कमी होत असतील तेव्हा.
प्रतिबंध (Prevention) कसा करायचा
●”धोका फक्त पाण्यातून नाही, तर तुमच्या पायातून येतो!”
●गमबूट/चप्पल घालूनच साचलेल्या पाण्यातून चालणे.
● भिजलेले कपडे लगेच बदलणे जास्त वेळ शरीरावर ठेवू नये
● नेहमी चांगलं शरीर असताना पेक्षा श्वास घेण्यास त्रास, पिवळी डोळे, ताप अशा प्रकारची लक्षणे अचानक दिसायला लागली– म्हणजे त्वरित डॉक्टरकडे जा!
●पावसाळ्यात विशेषतः झोपडपट्टी, गटाराजवळ व बांधकाम परिसरात जपून राहणे.
● आपल्या जवळपास सांडपाणी जास्तीच जमा होणार नाही याची काळजी घेऊन त्याचा वेळीच निचरा करण्याचा प्रयत्न करणे.
लक्षात ठेवा
साचलेलं पावसाचं पाणी तुम्हाला फक्त ओलं करत नाही…ते कधी कधी तुमचं जीवनही हिरावून घेऊ शकतं!
महत्त्वाचे संसाधने (resources)
1. Health and Medical Resources:
- WHO (World Health Organization):
WHO च्या वेबसाइटवर Leptospirosis संबंधित अद्ययावत माहिती आणि गाइडलाइन्स मिळतील. - CDC (Centers for Disease Control and Prevention):
अमेरिकन CDC साइटवरील Leptospirosis बाबतचे माहितीपत्रक. - National Institute of Health (NIH):
NIH मध्ये Leptospirosis वर सखोल शोधनिबंध व शोधप्रकाश आहे.
2. Local Health Resources (India)
- National Vector Borne Disease Control Programme (NVBDCP):
भारतातील मलेरिया, डेंग्यू, लेप्टोस्पायरोसिस यांसारख्या जंतूजन्य आजारांसाठी NVBDCP चं मार्गदर्शन उपलब्ध आहे. - Ministry of Health and Family Welfare:
भारतीय आरोग्य मंत्रालयाची वेबसाइट जिथे पावसाळ्यातील जंतूजन्य आजार व त्यांचे नियंत्रण याबद्दल माहिती मिळू शकते.
लेखक हे मागील 15 वर्षांपासुन आरोग्य,कृषी, अर्थकारण,व्यापार, तंत्रज्ञान, क्रीडा, कायद्या या सारख्या विषयांचा विष्लेशक म्हणुन अभ्यास करत आहेत.
Leave a Reply