भेसळयुक्त खतांपासून शेतकऱ्यांचे संरक्षण, खतांमधली भेसळ, कशी ओळखायची !

adulterated fertilizer detection: पिकांच्या चांगल्या उत्पादनासाठी आणि जमिनीची सुपीकता वाढविण्यासाठी अनेकदा शेतकरी वर्ग रासायनिक खतांचा वापर करतात.  खरतर सुपीक जमिनीमध्ये पुन्हा पुन्हा पीक उत्पादन घेतल्यामुळे हळू-हळू जमिनीची सुपीकता (उत्पादन क्षमता) कमी होऊ लागते.  म्हणून जमिनीची सुपीकता टिकवून ठेवण्यासाठी वेळोवेळी माती परीक्षण केले पाहिजे.  सरकारने सुद्धा मृद आरोग्य पत्रिकेच्या माध्यमातून, मातीमध्ये किती प्रमाणात पोषक घटक आहेत आणि त्यांच्यात काय कमी आहे तसेच कोणते खत कसे आहे आणि त्यांची गुणवत्ता व क्षमता कशी वाढवावी तसेच त्याबद्दल जाणून घेणे किती महत्वाचे आहे?   या बद्दल माहिती दिली आहे.

 भारतामध्ये शेती हे मुख्य व्यवसाय आहे, आणि त्यासाठी योग्य खतांचा वापर हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पिकांच्या चांगल्या उत्पादनासाठी, तसेच जमिनीच्या सुपीकतेसाठी रासायनिक खतांचा वापर केला जातो. परंतु, बाजारात भेसळयुक्त खतांचा प्रसार वाढला आहे, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना फसवले जाते आणि त्यांचा उत्पादन खर्चही वाढतो. शेतकऱ्यांना या भेसळांची ओळख कशी करावी, त्यासाठी योग्य खतांचा वापर कसा करावा आणि उत्पादन क्षमता कशी वाढवता येईल याविषयी माहिती देणारा हा लेख आहे. या लेखात आपण खतांमधली भेसळ कशी ओळखायची यावर देखील चर्चा करू.

 आजपासून चार ते पाच दशकापूर्वी जमिनीची सुपीकता खूप जास्त होती, त्यामुळे योग्य व पुरेसे प्रमाणात पिकांना पोषकद्रव्ये मिळत होती.  परंतु, आता अधिक उत्पादन देणार्‍या जातींचा वापरामुळे आणि अयोग्य माती व्यवस्थापनामुळे मातीची प्रजनन क्षमता कमी होण्यास सुरुवात झाली आहे.  पिकास कोणत्या प्रकारची खते आवश्यक आहेत, त्याचे गुणधर्म काय आहेत आणि त्याची उत्पादन क्षमता कशी वाढवायची याविषयी संपूर्ण माहिती इथे दिली जात आहे ज्यामुळे शेतकर्‍यांना त्याचा फायदा होऊ शकेल.

कोणत्याही पिकाच्या चांगल्या उत्पादनासाठी या अन्नद्रव्यांची आवश्यकता असते ?

 प्रमुख अन्नद्रव्ये:

नत्र (N2), स्फुरद (P2O5) व पालाश (K+)

 दुय्यम अन्नद्रव्ये:

कॅल्शियम (Ca2+), मॅग्नेशियम (Mg2+) व गंधक (SO42)

 सूक्ष्म अन्नद्रव्ये:

लोह (Fe+), मँगेनीज (Mn2+), कॉपर (Cu+), झिंक (Zn2+), बोरॉन (H3BO3), मॉलिब्डेनम (MoO42) आणि क्लोरिन (Cl-), निकेल (Ni2+)

 मुख्यतः नत्राचा पुरवठा करण्यासाठी युरिया, स्फुरदचा पुरवठा करण्यासाठी डीएपी, एसएसपी किंवा एनपीके आणि पालाशचा पुरवठा करण्यासाठी एमओपी किंवा एनपीके चा वापर केला जातो.  तसेच जस्त चा पुरवठा करण्यासाठी झिंक सल्फेटचा वापर केला जातो.

 खतांची गुणवत्ता अशी तपासली जाऊ शकते.

 1.यूरिया:

 हा पांढरा रंगाचा चमकदार असतो, यात सामान आकाराचे गोल दाणे असतात.  हा पाण्यामध्ये पूर्णपणे विरघळतो, पाण्यात विरघळलेल्या द्रावणाला स्पर्श केल्यास थंड लागते, युरियाचे दाणे उन्हात जमिनीवर ठेवल्यास ते वितळते आणि जास्त उन्हात युरियाचे कोणतेही अवशेष राहत नाहीत.

 2.डीएपी:

 डीएपीचे दाणे कठोर, भुरे, काळे किंवा बदामी रंगाचे असतात.  डी. ए. पी ची गुणवत्ता ओळखण्यासाठी काही दाण्यांना हातात घेऊन त्यात थोडा चुना मिसळून तंबाकू सारखे रगडल्यावर तीव्र गंध तयार होतो.  ज्याचा वास घेणे खूप कठीण असते.  याव्यतिरिक्त डीएपीच्या काही दाण्यांना फरशीवर रगडल्यावर ते तुटत नाहीत.  जर डीएपीच्या दाण्यांना तव्यावर हळुवार गरम केले असता त्याचे दाणे फुगतात.

 3.एसएसपी:

 एसएसपीचे दाणे कठोर, दाणेदार, भुरे, काळे आणि बदामी रंगाचे असतात.   हे खत पावडरच्या स्वरूपात देखील उपलब्ध असते.  एसएसपी या दाणेदार खताचा मुख्यतः डी. ए. पी.  आणि एन. पी. के.  या मिश्र खतांसारखाच वापर केला जातो.

 4.एमओपी:

 एमओपी हे सफेद, पांढर्‍या रंगाच्या मिठासारखे आणि लाल मिरचीच्या मिश्रणासारखे असते.  याचे दाणे ओलसर केल्यावर एकमेकांना चिटकत नाहीत.  हे खत पाण्यात विरघळल्यावर या खताचा लाल भाग पाण्याच्यावर तरंगतो.

 5.झिंक सल्फेट:

 झिंक सल्फेट या खतात मॅग्नेशियम सल्फेटचे प्रमुख मिश्रण असते.  भौतिक रूप समानतेमुळे या खताची नकली असली ची ओळख करणे खूप कठीण असते.  या खताच्या गुणवत्ता तपासण्यासाठी याच्या मिश्रणात डी. ए. पी चे मिश्रण मिळविल्यावर दाट द्रावण तयार होते.  मॅग्नेशियम सल्फेट सोबत असे होत नाही.  याशिवाय, झिंक सल्फेटच्या मिश्रणात पातळ दाहक सोडा मिसळल्यावर पांढरे, फिकट तपकिरी द्रावण तयार होते.  यात घट्ट दाहक मिसळल्यावर द्रावण पूर्णपणे मिसळून जाते.  जर झिंक सल्फेटचच्या ऐवजी मॅग्नेशिम सल्फेट घेतले तर द्रावण विरघळत नाही.

 खतांचा योग्य वापर आणि अधिक उत्पादनासाठी योग्य वेळी संतुलित प्रमाणात खतांचा वापर करणे खूप आवश्यक आहे.  प्रयोगानुसार, पिकास जास्तीत जास्त उत्पन्न आणि पोषक तत्वांचा धोका कमी करण्यासाठी आपल्याला खतांची उपयोग क्षमता वाढवणे आवश्यक आहे.  खते वापरण्याची क्षमता वाढविण्यासाठी पुढील गोष्टी लक्षात ठेवा.

खतांमधली भेसळ :योग्य खते  असे निवडा  

माती परीक्षणानुसार खत नियोजन करावे.  मातीमध्ये ज्या अन्नद्रव्याची कमतरता असेल त्याच अन्नद्रव्यासाठी खत नियोजन करावे.

 नत्राचा पुरवठा करण्यासाठी निम कोटेड युरियाचा वापर करावा.

 मातीमध्ये स्फुरद कमतरता असल्यास, पाण्यात विरघळणार्‍या स्फुरद युक्त खतांचा वापर करावा.

 कमी कालावधीच्या पिकांना त्वरित अन्नद्रव्य उपलब्ध होण्यार्‍या खतांचा आणि जास्त कालावधीच्या पिकांना हळू-हळू अन्नद्रव्य उपलब्ध होतील अशा खतांचा वापर करावा.  जास्त कालावधीच्या पिकांना साइट्रेट विरघळणारे तर कमी कालावधीच्या पिकांना फॉस्फेटिक खतांचा वापर करावा.

 शेतात कोणते पिक घेणार आहेत, त्या आधी त्या शेतात कोणते पिक घेतले होते तसेच त्या पिकात कोणत्या खतांचा किती प्रमाणात वापर केला गेला होता.  या गोष्टींचा विचार करून खतांचे नियोजन करावे.

 ओलसर कमी असणार्‍या जमिनीत नायट्रेटयुक्त किंवा नायट्रोजनधारी खतांचा तर सिंचन आणि उच्च पर्जन्य भागात अमोनिकल किंवा अमाईडयुक्त नायट्रोजनधारी खतांचा वापर करावा.

 ओलसर भागात कॅल्शियम तसेच मॅग्नेशियम युक्त खतांचा वापर करावा.  कारण अशा भागात मातीत याची कॅल्शियम आणि मॅग्नेशियमची कमतरता असते.

 आम्ल युक्त जमिनीत क्षार प्रभाव पसरवणारे नायट्रोजन युक्त खतांचा वापर करावा.  तसेच फॉस्फरसच्या पुरवठ्यासाठी फॉस्फेटिकयुक्त मिश्रणाचा वापर करावा.

 वाळूयुक्त जमिनीत जैविक खतांचा अधिकाधिक वापर करा जेणेकरून अन्नद्रव्याचे पोषण होऊन कमीत कमी प्रमाणात नुकसान होईल तसेच अशा जमिनीत नायट्रोजनयुक्त खतांचा वापर करून फवारणी करावी.  चिकणी जमिनीत जास्त प्रमाणात जैविक खतांचा वापर केला पाहिजे.

ई-पीक पाहणी 2025 – आता मोबाईल वरून , शेतकऱ्यांच्या हाताने अधिक वेगाने जाणून घ्या सर्व काही.

 खतांचा वापर कधी आणि कसा करावा:

खतांचा वापर कसा आणि कधी करावा हे शेतकऱ्यांना समजून घ्यावे लागते. अत्यधिक आणि अयोग्य खतांचा वापर शेतकऱ्यांसाठी हानिकारक ठरू शकतो. खालील मार्गदर्शनामुळे शेतकऱ्यांना खतांचा योग्य वापर करता येईल:

१. योग्य खते निवडणे:

माती परीक्षणानुसार, मातीमध्ये ज्या अन्नद्रव्याची कमतरता असेल त्याच अन्नद्रव्यासाठी खत नियोजन करावे. उदाहरणार्थ, जर मातीमध्ये नत्राचा (N) अभाव असेल तर युरियाचा वापर करा, आणि स्फुरदाच्या (P) कमतरतेसाठी डीएपी किंवा एसएसपी चा वापर करा.

२. खतांचे प्रमाण आणि वापरण्याचा वेळ:

खतांचा वापर कधी आणि कसा करावा हे तपासणे महत्त्वाचे आहे. सेंद्रिय खते जसे शेणखत, कंपोस्ट, हिरव्या खतांचे वापर पीक पेरणीपूर्वी करणे आवश्यक आहे. रासायनिक खते जसे नायट्रोजन (N), स्फुरद (P), आणि पालाश (K) पेरणीच्या वेळी शेतात ३ ते ४ से.मी. खाली आणि ३ ते ४ से.मी. बाजूला दिले पाहिजे.

३. खतांचा प्रकार आणि पिकानुसार वापर:

तत्पूर्वी शेतात कोणते पीक घेतले होते हे विचारात घेऊन पुढील पिकासाठी खतांचा वापर करावा. उदाहरणार्थ, जर भात आणि गहू पिकांसाठी खतांची शिफारस केली असेल, तर त्याच प्रमाणात पुढील पिकासाठी खतांचे प्रमाण कमी करावे.

४. पिकांच्या प्रगतीसाठी सुसंगत खतांचे मिश्रण:

खतांचे मिश्रण तयार करताना योग्य रसायनांचा समावेश करून त्यांना योग्य प्रमाणात वापरा. काही खते उभ्या पिकावर फवारणी केली जाऊ शकतात, ज्यामुळे नायट्रोजन आणि वायुवीजनाच्या प्रक्रियांनी होणारे नुकसान कमी होईल.

खतांमधली भेसळ टाळण्यासाठी टिपा

• खते अधिकृत कृषी सेवा केंद्रातून किंवा परवाना धारक विक्रेत्याकडूनच घ्यावीत.
• पॅकिंगवर उत्पादन तारीख, कंपनीचे नाव, बॅच नंबर, ISI मार्क तपासावे.
• खुल्या किंवा मोडलेल्या पिशव्या घेऊ नयेत.
• खतांमधली भेसळ शंका आल्यास माती व खत परीक्षण प्रयोगशाळेत नमुना तपासावा.

 खतांचे प्रमाण कसे घ्यावे:

 भात आणि गहू या पिकांसाठी, जर गहू पिकाच्या शिफारशीनुसार खतांची मात्रा दिली असेल तर भात पिकाच्या पुढील पेरणीसाठी फॉस्फरस आणि पोटॅश या खतांची मात्रा देऊ नये.  भात पिकासाठी निमकोटेड आणि जस्तकोटेड नायट्रोजनयुक्त खतांचा वापर करावा.

 रब्बी पिक पेरणीच्या आधी शेतात हिरव्या खतांचे पीक घेतले गेले असेल आणि वेळेवर पीक जमिनीत गाडली गेले असतील तर रब्बी पिकांच्या पेरणीवेळी नत्राची मात्रा प्रति हेक्टरी 40 किलोने कमी करावी.

 जर शेतात शेणखत किंवा कंपोस्ट वापरले गेले असेल, तर पुढील पिकासाठी नंतर 5 किलो, स्फुरद 2.5 किलो आणि पालाश 2.5 किलो प्रती टन या प्रमाणात नत्र, स्फुरद आणि पालाशच्या मात्रेत कमी द्यायला हवे.

 पिकाची योग्य वेळेत पेरणी केल्यास खतांची उत्पादन क्षमता वाढत असते.  पिकातील दोन ओळीतील अंतर आणि दोन रोपातील अंतर योग्य ठेवल्यास खतांचा योग्य आणि जास्त पुरवठा होतो.

खतांचा योग्य वापर आणि गुणवत्ता तपासणे हे शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. माती परीक्षण करून, खतांचे नियोजन करून आणि त्यांची गुणवत्ता तपासून शेतकऱ्यांना अधिक उत्पादन मिळवता येईल. योग्य खतांचा वापर करून शेतकऱ्यांना उत्पादन खर्च कमी करता येईल आणि ते आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होतील. त्यामुळे, शेतकऱ्यांनी हे सर्व मुद्दे लक्षात ठेवून योग्य खतांचा वापर करावा आणि अधिक उत्पादनासाठी याची योजना तयार करावी.

Gm Maze Variety: पंजाब कृषी विद्यापीठात GM मक्याच्या नव्या वाणांची ‘फील्ड ट्रायल’ सुरू – पुन्हा वाद उफाळणार?

वरील खत ओळख आणि गुणवत्तेविषयक माहितीचे अधिकृत स्रोत आणि मार्गदर्शक खालीलप्रमाणे आहेत:

भारत सरकार व केंद्रित स्रोत

• भारत सरकार, रासायनिक खत विभाग (Department of Fertilizers) यांच्या अधिकृत धोरणे, कायदे आणि खत गुणवत्ता नियंत्रण संदर्भातील दस्तऐवज
  fert.nic.in – Department of Fertilizers
• खत नियंत्रण आणि खतांचे घटक, गुणवत्ता तपासणी याविषयी Fertilizer Control Order आणि Fertilizer (Control) Act 1985 चा दस्तऐवज
  fert.nic.in PDF document

महाराष्ट्र शासन शेतकरी मार्गदर्शन

• महाराष्ट्र कृषी विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर खत उत्पादन, खत वापर, खत निर्मिती व नोंदणीसाठी मार्गदर्शक सूची
  krishi.maharashtra.gov.in Fertilizer Manufacturer Registration
• कृषी विभागाचे संगणकीय पोर्टल – CROPSAP महाराष्ट्र
  cropsap.maharashtra.gov.in

महाराष्ट्रातील खत निर्माते कंपन्या

• महाराष्ट्र अॅग्रो इंडस्ट्रीज डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशन लिमिटेड (MAIDC) ची अधिकृत माहिती व खत उत्पादन केंद्रे
  maidcmumbai.com Fertilizer Manufacturing

कायदे व शेतकऱ्यांसाठी उपाय योजना

• खतांतील भेसळ टाळण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाचा “Farmers Compensation Bill 2023” जे फसवणूक करणारे खत उत्पादकांविरुद्ध आहे
  mls.org.in – Maharashtra Bill 2023 PDF

हे अधिकृत दस्तऐवज खतांमधली भेसळ, खतांची गुणवत्ता, खतांच्या प्रकाराबाबत मानके, खतांच्या विक्रीतील नियम व शेतकऱ्यांचे फायदे याबाबत जी माहिती शेतकऱ्यांना महत्त्वाची आहे ती सविस्तर पुरवतात. त्यामुळे खतांची भेसळ टाळणी आणि उत्पादन वाढीसाठी या अधिकृत स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.वरील खत ओळख आणि गुणवत्तेविषयक माहितीचे अधिकृत स्रोत खालीलप्रमाणे आहेत:

• भारत सरकार, रासायनिक खत विभाग: Department of Fertilizers
  येथे खतांच्या प्रकार, गुणवत्ता नियंत्रण, आणि कायदे दिले आहेत.
• महाराष्ट्र कृषी विभागाची खत नोंदणी व मार्गदर्शन:
  Fertilizer Manufacturer Registration Check List
  तसेच महाराष्ट्र शासन कृषी पोर्टल CROPSAP.
• महाराष्ट्र अॅग्रो इंडस्ट्रीज डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशन लिमिटेड (MAIDC) खत उत्पादन:
  MAIDC Fertilizer Manufacturing.
• महाराष्ट्र सरकारद्वारे खतांतील भेसळ व फसवणूक टाळण्यासाठी कायदे:
  Maharashtra Payment of Compensation to Farmers Act 2023.

हे अधिकृत दस्तऐवज खतांमधली भेसळ खतांची गुणवत्ता, वापर व नियमन याबाबत माहीत देतात आणि शेतकऱ्यांसाठी हितकारक आहेत. या स्रोतांचा आधार घेऊनच खतांची खरी ओळख आणि योग्य वापर करणे महत्त्वाचे आहे.