भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाने (BCCI) देशांतर्गत क्रिकेटमध्ये अनेक महत्त्वपूर्ण नियम बदल जाहीर केले आहेत, ज्यामुळे सामन्यांमध्ये निष्पक्षता आणि रोमांच वाढण्याची शक्यता आहे. बीसीसीआयने आता लागू केलेले नवीन नियम हे बदल ‘शॉर्ट रन’, ‘रिटायर्ड आऊट’ आणि 50 षटकांच्या सामन्यांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या चेंडूंच्या नियमांशी संबंधित आहेत. या निर्णयामुळे देशांतर्गत क्रिकेट, विशेषतः विजय हजारे ट्रॉफीसारख्या स्पर्धांमध्ये, रणनीती आणि खेळाच्या स्वरूपात मोठा फरक पडू शकतो. बीसीसीआयचा हा निर्णय जागतिक क्रिकेटमध्ये होत असलेल्या बदलांच्या दिशेने एक पाऊल आहे, ज्यामुळे खेळाडूंना आंतरराष्ट्रीय सामन्यांसाठी अधिक चांगल्या प्रकारे तयार होण्यास मदत होईल.
Asia Cup 2025 :सूर्यकुमार यादवच भारताचा कर्णधार! BCCI कडून शिक्का
बीसीसीआयने जाहीर केलेल्या प्रमुख नियमांमध्ये झालेले बदल आणि त्यांचा खेळ तसेच खेळाडूंच्या मानसिकतेवर होणारा सखोल परिणाम पाहुया.
जाणूनबुजून ‘शॉर्ट रन’ घेणे: आता कॅप्टन घेणार निर्णय
क्रिकेटमध्ये ‘शॉर्ट रन’ (धाव पूर्ण न करता केलेली धाव) ही एक सामान्य बाब आहे, पण अनेकदा फलंदाज स्ट्राइकवर राहण्यासाठी किंवा आपल्या साथीदाराला संधी देण्यासाठी जाणूनबुजून शॉर्ट रन घेतात. यापूर्वी, जर एखाद्या फलंदाजाने शॉर्ट रन घेतला, तर फक्त तो रन रद्द केला जात असे आणि प्रतिस्पर्धी संघाला पाच रनची पेनल्टी दिली जात असे.
नवा आणि कडक नियम असा असणार:
नवीन नियमांनुसार, जर पंचांना असे वाटले की फलंदाजाने जाणूनबुजून शॉर्ट रन घेतला आहे, यामुळे सामन्याची परिस्थिती पूर्णपणे बदलून जाईल. या परिस्थितीत:
* घेतलेले सर्व रन रद्द केले जातील.
* क्षेत्ररक्षण करणाऱ्या संघाला पाच पेनल्टी रन दिले जातील.
* सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, क्षेत्ररक्षण करणाऱ्या संघाच्या कर्णधाराला पुढील चेंडूवर कोणता फलंदाज स्ट्राइकवर राहील हे ठरवण्याचा अधिकार असेल.
*शॉर्ट रन’ नियम (क्लॉज 18.5.2) मधील नव्या बदलानुसार पंच नो-बॉल किंवा वाइडचा संकेत देऊ शकतात.* स्कोररला सूचित केले जाईल.*आवश्यक असल्यास, घटनेचा अहवाल सामना रेफरीला दिला जाईल.
हा नियम खेळाच्या रणनीतीमध्ये मोठा बदल घडवून आणेल. कल्पना करा, सामन्याच्या शेवटच्या षटकात, फलंदाजी करणाऱ्या संघाला विजयासाठी 10 धावांची गरज आहे आणि स्ट्राइकवर एक उत्कृष्ट फलंदाज (उदा. मधल्या फळीतील खेळाडू) आहे. तो एक चौकार मारतो आणि नंतर जाणूनबुजून शॉर्ट रन घेतो. जुन्या नियमांनुसार, तो स्ट्राइकवर कायम राहील. पण आता, क्षेत्ररक्षण करणारा कर्णधार निर्णय घेऊ शकतो की, पुढील चेंडूवर तोच फलंदाज स्ट्राइकवर असेल की दुसऱ्या बाजूचा नवखा फलंदाज. यामुळे फलंदाजांना धोका पत्करावा लागेल आणि जाणूनबुजून शॉर्ट रन घेण्यासारख्या युक्त्यांवर नियंत्रण येईल. हा नियम केवळ खेळाची निष्पक्षता वाढवणार नाही, तर तो कर्णधाराला नवीन रणनीती आखण्याची संधी देखील देईल.
‘रिटायर्ड आऊट’ नियम: पळवाट बंद
‘रिटायर्ड आऊट’ आणि ‘रिटायर्ड हर्ट’ (दुखापतग्रस्त) यामध्ये अनेकदा गोंधळ निर्माण होतो. जुन्या नियमांनुसार, जर फलंदाज दुखापतग्रस्त असेल, तर तो मैदानाबाहेर जाऊन नंतर पुन्हा फलंदाजीला येऊ शकत होता. पण कधीकधी याचा वापर डावपेचात्मक कारणांसाठी केला जात असे, जसे की कमी वेगाने खेळणाऱ्या फलंदाजाला मैदानाबाहेर पाठवून जलद खेळणाऱ्या फलंदाजाला मैदानात खेळण्यासाठी आणणे.
नवा आणि स्पष्ट नियम:
बीसीसीआयने हा नियम अधिक स्पष्ट आणि कडक केला आहे.
- जर एखादा फलंदाज दुखापत किंवा बाह्य हस्तक्षेप (जसे की प्रकाश कमी असणे) वगळता इतर कोणत्याही कारणास्तव डावाच्या मध्येच फलंदाजी सोडून गेला, तर त्याला त्वरित ‘रिटायर्ड आऊट’ मानले जाईल.
- सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, असा फलंदाज प्रतिस्पर्धी कर्णधाराच्या परवानगीनेही पुन्हा फलंदाजीला येऊ शकणार नाही.
हा नियम खेळाडूंच्या मानसिकतेवर थेट परिणाम करेल. यापुढे फलंदाजाला डावाच्या मध्येच मैदान सोडताना खूप विचार करावा लागेल. या नियमामुळे खेळाची नैतिकता आणि ‘स्पिरीट ऑफ द गेम’ (खेळाचा आत्मा) जपण्यास मदत होईल. एका माजी रणजी खेळाडूच्या मते, “हा एक अत्यंत आवश्यक बदल आहे. पूर्वी काही संघांनी या नियमाचा गैरवापर केला आहे. आता प्रत्येक फलंदाजाला आपली खेळी शेवटपर्यंत खेळण्याची जबाबदारी घ्यावी लागेल.”
50-षटकांच्या सामन्यांमध्ये ‘सिंगल बॉल’: रिव्हर्स स्विंग परत आणण्याचा प्रयत्न
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये काही वर्षांपूर्वी 50 षटकांच्या सामन्यांमध्ये दोन्ही टोकांवरून दोन नवीन चेंडू वापरण्याचा नियम आणला गेला. याचा उद्देश चेंडूची गुणवत्ता शेवटपर्यंत चांगली ठेवणे हा होता. पण याचा एक मोठा नकारात्मक परिणाम झाला: गोलंदाजांसाठी ‘रिव्हर्स स्विंग’ (reverse swing) जवळजवळ संपुष्टात आला. जुन्या आणि खराब झालेल्या चेंडूंवरच रिव्हर्स स्विंग करणे शक्य होत.
चेंडू बाबत नवा आणि महत्त्वाचा नियम:
बीसीसीआयने आता आयसीसीच्या नवीनतम नियमांचे पालन करत देशांतर्गत 50 षटकांच्या सामन्यांमध्ये (जसे की विजय हजारे ट्रॉफीमध्ये) हा बदल केला आहे.
- पहिल्या 34 षटकांसाठी दोन्ही टोकांवरून दोन नवीन चेंडू वापरले जातील.
- त्यानंतर, त्या दोन चेंडूंमधून एक निवडला जाईल आणि तोच उरलेल्या षटकांसाठी वापरला जाईल, तर दुसरा चेंडू ‘रिप्लेसमेंट’ चेंडूंच्या पूलमध्ये जाईल.
बीसीसीआयने जाहीर केलेले हे नियम केवळ कागदावरील बदल नाहीत, तर ते भारतीय क्रिकेटला अधिक व्यावसायिक आणि न्याय्य बनवण्याच्या दिशेने टाकलेले महत्त्वाचे पाऊल आहे. ‘शॉर्ट रन’ आणि ‘रिटायर्ड आऊट’ यांसारख्या नियमांच्या अंमलबजावणीमुळे खेळाची नैतिकता आणि स्पर्धात्मकता वाढेल, तर ‘सिंगल बॉल’ नियम गोलंदाजीला अधिक धार देईल. हे बदल देशांतर्गत स्पर्धांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घेऊन जातील आणि भविष्यातील स्टार खेळाडूंना तयार करण्यासाठी एक उत्तम व्यासपीठ प्रदान करतील.
