Mosambi cropping एकेकाळी ‘महाराष्ट्राची मोसंबी नगरी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मराठवाड्याची, विशेषतः छत्रपती संभाजीनंगची आणि जालना जिल्ह्याची मोसंबी ही प्रमुख ओळख आहे. मात्र, गेल्या काही वर्षांपासून मोसंबी उत्पादनात सातत्याने घट होत असल्याने शेतकरी हवालदिल झाले आहेत. नैसर्गिक आपत्त्या, जुन्या लागवड पद्धती आणि वैज्ञानिक माहितीचा अभाव यामुळे या महत्त्वाच्या फळाचे उत्पादन घटले आहे. मोसंबी उत्पादन वाढवण्यासाठी आता महाराष्ट्राला वैज्ञानिक आणि शाश्वत उपाययोजनांची तातडीने गरज आहे.
सध्या महाराष्ट्र मध्ये मोसंबी उत्पादक शेतकऱ्यांच्या भागांमध्ये आंबाबहार मोठ्या प्रमाणावर वाढलेला आहे. त्यातच अचानक फळगळ सुरू झालेली दिसून येते यात प्रामुख्याने पैठण संभाजीनगर जालना बदनापूर ही तालुके दिसून येतात तर यामुळे उत्पादन कमी होईल अशी चिंता शेतकऱ्यांना सतावत आहे. हवामानातील बदल पाण्याचे व्यवस्थापन यासारख्या वेगवेगळ्या उपाययोजनांमुळे यावर नियंत्रण मिळवता येऊ शकतं त्यासाठी शेतकऱ्यांच्या मदतीसाठी हे गांभीर्य लक्षात घेऊन संभाजीनगर जिल्ह्यामध्ये डॉक्टर प्रभू नारायण मीना, डॉक्टर राघवेंद्र, डॉक्टर मुकेश खोकड ही नवी दिल्ली मधून राष्ट्रीय कीड व्यवस्थापन संस्थेची शास्त्रज्ञांची टीम दाखल झालेली असून शेतकऱ्यांच्या फळबागांना भेट देत आहे. त्यांनी मोसंबी उत्पादन वाढीसाठी महाराष्ट्राला गरज नव्या क्रांतीची!शास्त्रज्ञांची विशेष मोहिम राबवली आहे. त्या पार्श्वभुमीवर महाराष्ट्रातील मोसंबी शेती ची सद्यस्थिती आणि आव्हाने या गोष्टी पाहु.
Mosambi cropping
1. हवामान बदल आणि नैसर्गिक आपत्त्या:
अतिवृष्टी आणि गारपीट:गेल्या काही वर्षांपासून मराठवाड्यात अतिवृष्टी आणि गारपीट सामान्य झाली आहे. २०१९, २०२२ आणि २०२४ मध्ये झालेल्या अतिवृष्टीमुळे मोसंबीच्या बागांचे मोठे नुकसान झाले होते. झाडांना फुले येण्याच्या किंवा फळे तयार होण्याच्या वेळी पाऊस आल्यास फळे गळतात किंवा रोगांचा प्रादुर्भाव वाढतो.
दुष्काळ आणि पाण्याची टंचाई: पावसाच्या अनिश्चिततेमुळे अनेकदा दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होते, ज्यामुळे मोसंबी बागांना पाणी मिळत नाही आणि झाडे वाळून जातात.
2. रोग आणि किडींचा प्रादुर्भाव:
डिंक्या रोग (Gummosis): हा मोसंबीसाठी एक गंभीर रोग आहे, ज्यामुळे झाडाच्या खोडाला डिंक लागतो आणि झाड कमकुवत होऊन मरून जाते. अनेक शेतकऱ्यांना या रोगामुळे बागा काढून टाकाव्या लागल्या आहेत.
सिट्रस सिल्ला (Citrus Psyllid) आणि लीफ मायनर (Leaf Miner): या किडींमुळे पानांचे आणि नव्या फांद्यांचे नुकसान होते, ज्यामुळे झाडांची वाढ खुंटते आणि उत्पादन घटते.
3. जुनी लागवड पद्धती आणि व्यवस्थापन:
* अनेक शेतकरी अजूनही पारंपरिक पद्धतीने मोसंबीची लागवड करतात, ज्यात आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अभाव असतो.
* खत व्यवस्थापन, पाणी व्यवस्थापन आणि छाटणी (pruning) यांसारख्या बाबींमध्ये योग्य वैज्ञानिक पद्धतींचा वापर न केल्याने उत्पादन कमी येते.
4. दर्जेदार रोपांचा अभाव:
अनेकदा शेतकरी दर्जेदार आणि रोगमुक्त रोपांच्या उपलब्धतेअभावी कोणत्याही रोपांची लागवड करतात, ज्यामुळे भविष्यात रोगराईची शक्यता वाढते.
हे पण वाचा :-Gm Maze Variety: पंजाब कृषी विद्यापीठात GM मक्याच्या नव्या वाणांची ‘फील्ड ट्रायल’ सुरू – पुन्हा वाद उफाळणार?
मोसंबी उत्पादन वाढीसाठी आवश्यक उपाययोजना:
महाराष्ट्राला मोसंबी उत्पादनात पुन्हा आघाडीवर आणण्यासाठी खालील उपाययोजना करणे गरजेचे आहे:
1. रोगमुक्त आणि प्रमाणित रोपांची लागवड:
*कृषी विद्यापीठांनी आणि शासनाने प्रमाणित नर्सरीतून रोगमुक्त आणि दर्जेदार मोसंबीची रोपे उपलब्ध करून द्यावीत. उदा. *केशर आंब्यासाठी रत्नागिरीत जशा प्रमाणित नर्सरी विकसित केल्या आहेत, तशाच मोसंबीसाठीही असाव्यात. नवीन आणि रोगप्रतिकारक जातींचा (उदा. फुले-ऑरेंज) प्रसार करावा.
2. आधुनिक जल व्यवस्थापन:
ठिबक सिंचनाचा (Drip Irrigation) व्यापक वापर: मोसंबी बागांमध्ये पाण्याची बचत करण्यासाठी ठिबक सिंचन अनिवार्य करावे. यासाठी सरकारी अनुदाने वाढवावीत.
जलसंधारणाचे उपाय: शेततळी, बोडी आणि जल पुनर्भरण (recharge) यांसारख्या उपाययोजनांना प्रोत्साहन द्यावे.
3. एकात्मिक रोग व कीड व्यवस्थापन (Integrated Pest and Disease Management – IPM):
* ‘डिंक्या’ आणि इतर रोगांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी संशोधन आणि प्रभावी उपाययोजनांचा प्रसार. डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठासारख्या संस्थांनी यावर अधिक संशोधन करणे आवश्यक आहे.
* शेतकऱ्यांना रोगांची लक्षणे ओळखण्यासाठी आणि त्यावर वेळीच उपाययोजना करण्यासाठी प्रशिक्षण द्यावे. जैविक कीटकनाशके आणि नैसर्गिक नियंत्रकांना प्रोत्साहन द्यावे.
4. वैज्ञानिक खत व्यवस्थापन (Nutrient Management):
* माती परीक्षण करून जमिनीच्या गरजेनुसार खतांचा वापर करावा. यामुळे झाडांना योग्य पोषण मिळेल आणि उत्पादन वाढेल.
* द्रावण खतांचा (fertigation) वापर करून पोषक तत्वे थेट झाडांपर्यंत पोहोचवावीत.
5. योग्य छाटणी आणि बागांचे पुनरुज्जीवन (Rejuvenation):
* झाडांना योग्य आकार देण्यासाठी आणि जुन्या बागांचे उत्पादन वाढवण्यासाठी वैज्ञानिक छाटणी पद्धतीचा वापर करावा. जुन्या आणि कमी उत्पादन देणाऱ्या झाडांचे पुनरुज्जीवन करावे.फुलोऱ्याच्या काळात विशेष लक्ष देणे
6. पीक विमा आणि हवामान सल्ला:
* शेतकऱ्यांना हवामानातील बदलांमुळे होणाऱ्या नुकसानीपासून वाचवण्यासाठी प्रभावी पीक विमा योजना लागू कराव्यात.
* स्थानिक पातळीवर हवामान अंदाज आणि पिकांसाठी सल्ला देणारी केंद्रे मजबूत करावीत.
7.प्रशिक्षण आणि मार्गदर्शन:
* कृषी विभाग आणि कृषी विद्यापीठांनी शेतकऱ्यांसाठी नियमित कार्यशाळा आणि प्रात्यक्षिके आयोजित करून त्यांना आधुनिक तंत्रज्ञानाची माहिती द्यावी.
* शेतीतज्ञ आणि अनुभवी शेतकऱ्यांच्या अनुभवांचे आदानप्रदान घडवून आणावे.
नवी दिल्ली मधून राष्ट्रीय कीड व्यवस्थापन संस्थेची शास्त्रज्ञांची टीम शेतकऱ्यांच्या शेतांना भेटी देत असताना या टीमने काही फळगळीच्या पाठीमागची कारण शेतकऱ्यांशी चर्चिली आहेत त्यामध्ये अन्नद्रव्याचा अभाव, पाण्याची असमतोल मात्रा, फुलोराच्या वेळी चुकीचे व्यवस्थापन, यांचा समावेश होतो.
शास्त्रज्ञांनी सुचवले हे उपाय-
फुलोऱ्याच्या काळामध्ये खत व इतर घटकांचा योग्य काळजी
– पाण्याचं योग्य व्यवस्थापन
– योग्य प्रमाणात खते सोडणं तसेच इतर पोषक द्रव्य ठिबक सिंचन माध्यमातून सोडणे.
– कीड व रोग नियंत्रणासाठी बदलत्या हवामानानुसार फवारणीचे योग्य व्यवस्थापन आणि शेड्युल ठरवणे.
मोसंबी हे महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी एक महत्त्वाचे नगदी पीक आहे. या पिकाला नवसंजीवनी देण्यासाठी शासन, कृषी विद्यापीठे आणि शेतकऱ्यांनी एकत्रितपणे प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. योग्य नियोजन आणि आधुनिक उपाययोजनांच्या अंमलबजावणीतूनच महाराष्ट्राची मोसंबी पुन्हा एकदा आपल्या गोडव्याने आणि उत्पादनाने देशात आघाडीवर येऊ शकते.
also read this : Mosambi Cultivation, Cost and Profits | Agri Farming
1ऑगस्ट 2025 पासून नवीन UPI नियम: Paytm, PhonePe, GPay, BHIM वापरणाऱ्यांनी हे नक्की जाणून घ्याMosambi cropping : मोसंबी उत्पादन वाढीसाठी महाराष्ट्राला गरज नव्या क्रांतीची!शास्त्रज्ञांची विशेष मोहिम
