restrictions on loudspeaker : नगर पंचायत आणि नगर परिषद निवडणुकीच्या तोंडावर सर्व राजकीय पक्षांचा प्रचार आता शिगेला पोहोचला आहे. मात्र, या प्रचारामुळे सामान्य नागरिकांच्या शांततेत कोणताही भंग होऊ नये, यासाठी जिल्हा प्रशासनाने ध्वनिक्षेपक (Loudspeaker) वापराच्या वेळेवर आणि पद्धतीवर महत्त्वाचे निर्बंध लागू केले आहेत. या नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर कठोर कायदेशीर कारवाई करण्यात येणार असल्याचा स्पष्ट इशारा देण्यात आला आहे.
लोकशाहीच्या या उत्सवात राजकीय पक्षांचे उमेदवार, त्यांचे निष्ठावान कार्यकर्ते आणि हितचिंतक जोरदार प्रचार करत आहेत. मात्र, हा उत्साह नागरिकांच्या शांततेला आणि स्वास्थ्याला बाधक ठरू नये यासाठी निवडणूक आयोगाने ध्वनिक्षेपकाच्या वापरासाठी महत्त्वाचे निर्बंध जारी केले आहेत. प्रचार मोहिमेदरम्यान अनेक वाहनांवर ध्वनिक्षेपक (Loudspeaker) लावून मोठ्या आवाजात प्रचार केला जातो. रात्री उशिरापर्यंत ध्वनिक्षेपण यंत्रणा चालू राहिल्यास ध्वनी प्रदूषण होऊन सर्वसामान्य लोकांच्या शांततेला व स्वास्थ्याला बाधा पोहोचण्याची शक्यता असते..
प्रचारातील ध्वनिक्षेपकांचा वापर आणि त्याची पार्श्वभूमी
पूर्वीपासूनच राजकीय प्रचारामध्ये ध्वनिक्षेपकांचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला जातो. गावोगावी, शहरांमध्ये आणि गल्लीबोळांमध्ये उमेदवारांच्या नावाच्या घोषणा, पक्षाचे गाणे किंवा नेत्यांचे संदेश हे मोठ्या आवाजात ऐकू येतात. यामुळे जनतेपर्यंत संदेश पोहोचतो, परंतु त्याचबरोबर अनेकदा हा आवाज इतका वाढतो की सामान्य नागरिकांच्या शांततेत व्यत्यय येतो. रुग्णालय, शाळा, कार्यालयीन क्षेत्रे आणि निवासी भागांमध्ये हा आवाज त्रासदायक ठरतो.
म्हणूनच, राज्य शासनाने आणि निवडणूक आयोगाने या समस्येकडे गांभीर्याने पाहत ध्वनिक्षेपकाच्या वापरावर काही ठोस नियम लागू केले आहेत. “ध्वनी प्रदूषण (नियमन व नियंत्रण) नियम, २०००” या केंद्रीय नियमावलीनुसार, सकाळी ६ वाजण्यापूर्वी आणि रात्री १० वाजल्यानंतर कोणत्याही प्रकारचा ध्वनिक्षेपक वापरणे प्रतिबंधित आहे. हे नियम निवडणुकीच्या प्रचारासाठीही लागू आहेत.
वेळेचे बंधन: शांततेचा आदर आवश्यक
या आदेशानुसार, कोणत्याही फिरत्या वाहनावर बसवलेल्या ध्वनिक्षेपकाचा वापर सकाळी ६ वाजण्यापूर्वी आणि रात्री १० वाजल्यानंतर करता येणार नाही. दिवसा प्रचाराकरिता वाहनाने फिरताना, ध्वनिक्षेपक वापरायचा असल्यास वाहनाने ठराविक ठिकाणी थांबूनच आवाज करावा लागतो. म्हणजेच, ध्वनिक्षेपक सुरू ठेवून वाहन चालवणे हा नियमभंग मानला जातो.या वेळेच्या बंधनामुळे सामान्य नागरिकांच्या झोपेत, शैक्षणिक कार्यात किंवा दैनंदिन जीवनात व्यत्यय येत नाही. तसेच, या मर्यादेमुळे प्रचार मोहिमांमध्ये एक प्रकारचा शिस्तबद्धपणा निर्माण होतो.
‘परवानगी’ आणि ‘माहिती’ देणे बंधनकारक
ध्वनिक्षेपकाच्या वापरासंबंधी सर्वात मूलभूत आणि कायदेशीर अट म्हणजे पूर्वपरवानगी.
- पोलिस अधिकाऱ्यांची परवानगी: कोणताही राजकीय पक्ष, उमेदवार, त्यांचे कार्यकर्ते किंवा हितचिंतक संबंधित पोलिस अधिकाऱ्यांच्या परवानगीशिवाय ध्वनिक्षेपकाचा वापर करू शकत नाहीत. ही परवानगी घेणे म्हणजे नियमांनुसार आणि निश्चित वेळेतच प्रचार करण्याची हमी देणे होय.
- माहिती देणे बंधनकारक: परवानगी मिळाल्यानंतरही उमेदवारांनी किंवा संबंधित व्यक्तींनी ध्वनिक्षेपकाच्या वापरासंबंधीच्या सर्व माहितीची नोंद जिल्हा दंडाधिकारी (District Magistrate), संबंधित निवडणूक निर्णय अधिकारी (Returning Officer) आणि स्थानिक यंत्रणेला कळविणे बंधनकारक आहे.
- या माहितीमुळे प्रशासनाला प्रचारावर योग्य देखरेख ठेवता येते आणि नियमांचे उल्लंघन होत असल्यास तातडीने कारवाई करता येते.
ध्वनी प्रदूषण आणि आरोग्यावरील परिणाम
ध्वनी प्रदूषण हे केवळ कानाला त्रासदायक नसते, तर त्याचे परिणाम मानवी शरीरावर आणि मनावर गंभीर असू शकतात. सतत मोठ्या आवाजाच्या संपर्कात राहिल्याने तणाव, रक्तदाब वाढ, निद्रानाश, चिडचिडेपणा, आणि मानसिक थकवा निर्माण होतो. रुग्णालयातील रुग्ण, वयोवृद्ध व्यक्ती, लहान मुले आणि विद्यार्थ्यांना या आवाजामुळे सर्वाधिक त्रास होतो.म्हणूनच, ध्वनिक्षेपक वापरण्यावरील वेळेचे बंधन हे केवळ प्रशासनिक आदेश नसून, सार्वजनिक आरोग्याच्या संरक्षणाशी निगडीत असलेले सामाजिक उत्तरदायित्व आहे.
लोकशाहीत प्रचाराचे स्वातंत्र्य अत्यंत आवश्यक आहे, परंतु त्या स्वातंत्र्यासोबत जबाबदारीही तितकीच महत्त्वाची आहे. ध्वनी प्रदूषणामुळे केवळ मानवच नव्हे तर पक्षी आणि प्राणीही त्रस्त होतात. ग्रामीण भागात आणि जंगल परिसरात हा आवाज प्राण्यांच्या नैसर्गिक जीवनावर परिणाम करू शकतो. त्यामुळे पर्यावरणीय संतुलन राखण्यासाठी ध्वनिक्षेपक वापरावर नियंत्रण ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे.
जबाबदारीचे भान: डिजिटल पर्याय
आजचा काळ डिजिटल युगाचा आहे. उमेदवारांसाठी आता प्रचाराचे अनेक शांत आणि प्रभावी मार्ग उपलब्ध आहेत:
- सोशल मीडिया (Social Media)
- डिजिटल जाहिरात (Digital Ads)
- पोस्टर आणि बॅनर (Posters and Banners)
- प्रत्यक्ष घरोघरी जाऊन भेटणे (Direct Contact)
अशा साधनांचा वापर केल्यास तुमचा संदेश मतदारांपर्यंत प्रभावीपणे पोहोचतो आणि कोणत्याही नागरिकाच्या शांततेला बाधा पोहोचत नाही. प्रचाराचे स्वातंत्र्य हे इतरांच्या शांततेच्या स्वातंत्र्यापेक्षा मोठे असू शकत नाही.
कायदेशीर कारवाईची शक्यता
जर कोणत्याही पक्षाने किंवा उमेदवाराने वरील वेळेचे व परवानगीचे नियम मोडले, तर संबंधित पोलिस अधिकारी “भारतीय दंड संहिता”तील कलम १८८ (शासनाच्या आदेशाचे उल्लंघन) अंतर्गत गुन्हा नोंदवू शकतात. तसेच, निवडणूक आयोगाकडून त्या उमेदवारावर शिस्तभंगात्मक कारवाई होण्याची शक्यता असते.नागरिक म्हणून आपल्यालाही या नियमांचे पालन होईल यासाठी सहकार्य करणे आवश्यक आहे. कोठेही नियमभंग होत असल्याचे आढळल्यास स्थानिक पोलिसांना किंवा निवडणूक अधिकाऱ्यांना त्वरित कळवावे. शांततेत, शिस्तबद्ध पद्धतीने प्रचार झाला तर लोकशाही अधिक सुदृढ राहील.
आदेश निवडणूक प्रक्रिया पूर्ण होईपर्यंत लागू
हे सर्व नियम निवडणूक प्रक्रिया पूर्ण होईपर्यंत अमलात राहतील. या आदेशाची अंमलबजावणी प्रत्येक व्यक्तीसाठी करणे शक्य नसल्याने, पोलिस विभागाने हे नियम ध्वनिक्षेपकाद्वारे जाहीर करून त्याची प्रसिद्धी करावी, असेही आदेशात नमूद केले आहे.प्रशासनाच्या या भूमिकेमुळे, नगर परिषद आणि नगर पंचायत निवडणुका अधिक शिस्तबद्ध आणि शांततापूर्ण वातावरणात पार पडतील अशी अपेक्षा व्यक्त होत आहे.
