सामान्य सर्दी ही बहुतेक वेळा किरकोळ आजार समजली जाते. अनेक जण औषध न घेता किंवा घरगुती उपायांवर अवलंबून राहून सर्दीकडे दुर्लक्ष करतात. मात्र वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, सर्दी वेळेवर बरी न झाल्यास ती कान, नाक आणि घशाशी संबंधित गंभीर आजारांना कारणीभूत ठरू शकते. विशेषतः लहान मुलांमध्ये आणि वृद्धांमध्ये सर्दीमुळे कानाचे विकार वाढण्याचा धोका अधिक असतो. काही प्रकरणांमध्ये तर ऐकण्याची क्षमता कमी होऊन तात्पुरता किंवा कायमस्वरूपी बहिरेपणाही येऊ शकतो.
हवामान बदलाचा आरोग्यावर परिणाम
यंदा पावसाळ्याने दीर्घकाळ मुक्काम ठोकला आणि त्यानंतर अचानक हिवाळ्याचा प्रभाव वाढला. या बदलत्या हवामानामुळे अनेक नागरिक सर्दी, खोकला, ताप, अंगदुखी यांसारख्या तक्रारींनी त्रस्त झाले आहेत. दिवस आणि रात्रीच्या तापमानातील मोठा फरक शरीराच्या प्रतिकारशक्तीवर परिणाम करतो. अशा वातावरणात विषाणू आणि जिवाणू अधिक सक्रिय होतात, ज्यामुळे संसर्ग पसरण्याची शक्यता वाढते.
नाकातील त्वचा अत्यंत नाजूक असते. तापमानातील बदलामुळे ही त्वचा अधिक संवेदनशील बनते आणि विषाणूंना शरीरात प्रवेश करण्यास पोषक वातावरण मिळते. वैद्यकीय अभ्यासानुसार, सर्दीचे सुमारे २० ते २५ टक्के रुग्ण हे व्हायरल संसर्गामुळे आजारी पडतात. ही व्हायरल सर्दी साधारण तीन ते चार दिवसांत बरी होऊ शकते. मात्र योग्य काळजी न घेतल्यास किंवा बॅक्टेरियल संसर्ग झाल्यास सर्दी दीर्घकाळ टिकून राहते.
हिवाळ्यात पेरू खाण्याचे फायदे: हृदय, पचनसंस्था आणि रोग प्रतिकारशक्ती मजबूत करणारे फळ!
सर्दीचे दुर्लक्ष का धोकादायक?
सर्दी दीर्घकाळ राहिल्यास नाक बंद होणे, सतत शिंक येणे, डोकेदुखी, अंगदुखी, घसा खवखवणे अशी लक्षणे दिसतात. याच काळात नाकातील जंतू कानापर्यंत पोहोचण्याची शक्यता वाढते. अनेक रुग्ण कानात जडपणा, आवाज येणे किंवा हलकी वेदना जाणवूनही त्याकडे दुर्लक्ष करतात. हेच दुर्लक्ष पुढे गंभीर कानाच्या आजारांचे कारण ठरू शकते.
सर्दी आणि कान यांचा थेट संबंध
नाकाच्या मागील भागातून युस्टेशियन ट्यूब नावाची एक सूक्ष्म नलिका मधल्या कानाशी जोडलेली असते. या नलिकेचे मुख्य काम म्हणजे कानाच्या पडद्यावरील हवेचा दाब संतुलित ठेवणे. सर्दी झाल्यास ही नलिका सुजते किंवा बंद होते. परिणामी नाकातील जंतू मधल्या कानात प्रवेश करतात आणि तिथे संसर्ग निर्माण होतो. त्यामुळे सर्दी ही केवळ नाकापुरती मर्यादित न राहता कानाच्या आजारांना निमंत्रण देते.
सर्दीमुळे होणारे प्रमुख कानाचे आजार
१) ग्लू इअर (Glue Ear)
ग्लू इअर हा आजार प्रामुख्याने लहान मुलांमध्ये आढळतो. सर्दीमुळे युस्टेशियन ट्यूब बंद झाल्याने कानाच्या पडद्यामागे चिकट द्रव साचतो. त्यामुळे कान दडपल्यासारखा वाटतो, आवाज स्पष्ट ऐकू येत नाही. काही वेळा मुलांचे बोलणे उशिरा सुरू होणे किंवा शब्द उच्चारण्यात अडचणी येणे ही याची लक्षणे असू शकतात. वेळेवर उपचार न झाल्यास दीर्घकालीन श्रवण समस्या निर्माण होऊ शकतात.
२) मध्यकर्ण संसर्ग (Middle Ear Infection)
हा आजार लहान मुले तसेच प्रौढांमध्येही आढळतो. नाकातील जंतू मधल्या कानात प्रवेश करून पू तयार करतात. या आजारात तीव्र कानदुखी, ताप, डोकेदुखी, चक्कर येणे आणि अस्वस्थता जाणवते. पू साचल्यामुळे कानाच्या पडद्यावर ताण येतो आणि काही वेळा पडदा फाटण्याचीही शक्यता असते. यामुळे ऐकण्याची क्षमता तात्पुरती कमी होऊ शकते किंवा बहिरेपणाही येऊ शकतो.
३) अंतरकर्ण दाह (Inner Ear Infection)
अंतरकर्ण दाह हा कानाचा गंभीर आजार मानला जातो. या संसर्गाचा परिणाम थेट ऐकण्याच्या आणि तोल सांभाळणाऱ्या नसांवर होतो. सतत चक्कर येणे, कानात गूं-गूं आवाज येणे, उलट्या, डोकेदुखी आणि ऐकण्याची तीव्र घट ही याची प्रमुख लक्षणे आहेत. वेळेवर उपचार न झाल्यास कायमस्वरूपी बहिरेपणाचा धोका संभवतो.
सर्दी टाळण्यासाठी घ्यावयाची काळजी
तज्ज्ञांच्या मते, सर्दीपासून बचावासाठी काही सोप्या पण महत्त्वाच्या उपायांचे पालन करणे आवश्यक आहे.
- सर्दी चार दिवसांपेक्षा जास्त काळ टिकल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा
- कान बंद झाल्यासारखे वाटणे, आवाज येणे किंवा वेदना होणे दुर्लक्षित करू नये
- गर्दीची आणि बंद जागा शक्यतो टाळाव्यात
- सर्दीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात पुरेशी विश्रांती घ्यावी
- आहारात फळे, भाज्या, सूप आणि व्हिटॅमिन-सीयुक्त पदार्थांचा समावेश करावा
- पाणी, दूध, सूप, काढा यांसारखे पातळ पदार्थ नियमित घ्यावेत
- कानातून पू किंवा रक्त येणे, ताप कायम राहणे, चक्कर येणे किंवा ऐकण्यास कमी येणे अशा लक्षणांत त्वरित कान-नाक-घसा तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा
मास्क आणि स्वच्छतेचे महत्त्व
कोविडनंतर मास्क आणि सॅनिटायझरचा वापर कमी झाला असला, तरी तज्ज्ञांच्या मते सामान्य सर्दीपासून बचावासाठीही हे उपाय उपयुक्त ठरतात. सार्वजनिक ठिकाणी मास्क वापरणे, हात स्वच्छ ठेवणे आणि वैयक्तिक स्वच्छतेकडे लक्ष देणे यामुळे संसर्गाचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतो.
सामान्य सर्दी ही दुर्लक्षित करण्यासारखी समस्या नाही. बदलत्या हवामानात सर्दीमुळे कानाचे गंभीर आजार उद्भवू शकतात आणि ऐकण्याच्या क्षमतेवर दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे सर्दीची लक्षणे दिसताच योग्य वेळी उपचार घेणे, आरोग्याची काळजी घेणे आणि तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. वेळेवर घेतलेली काळजीच भविष्यातील मोठा धोका टाळू शकते.
